بوده است ، اگر عوامل ديگر هم گاهى بود ، عامل فرعى و ناچيز بوده و چندان تأثيرى در اين فاجعهء بسيار بزرگ و هولناك نداشته است . خوب بسيار طبيعى بوده كه سنت رسول خدا - صلّى اللّه عليه و آله - تا اوائل قرن سوم هجرى تدوين نشود و در نتيجه اكثر مبانى آن حضرت از حوزهء علمى اسلام رخت برنبندد و مسلمانان جهت پر كردن خلأ علمى خويش به آغوش يهوديان تازه مسلمان و يا مسلمانان ناآگاه بىتقوا پناه برده و از آنان حديث‌هاى اسرائيلى و از اينان احاديث جعلى و ساختگى اخذ نموده و بر اساس سياست زور از خانوادهء پاك نبوت ( ائمه اهل بيت ) - عليهم السلام - نيز هرگز بهرهء علمى نگيرند به طوريكه در صحيح بخارى حتى يك حديث از امام صادق - عليه السّلام - گزارش نشده است . از اين رو صدها مسأله در حوزه‌هاى گوناگون فرهنگ اسلامى كه مسلم و يا واجب بوده و تحريف شده و به صورت حرام و يا مكروه درآمد و بالعكس مانند رجوع به اهل بيت عصمت و طهارت - عليهم السلام - و در مقابل لعن امير المؤمنين على - عليه السّلام - تا سال صد هجرى قمرى ادامه يافت كه عمر بن عبد العزيز آن را با مهارت كامل ويژه‌اى برانداخت « 1 » . مسأله « نسخ » نيز يكى از مسائل بسيار مهم اسلامى است كه بر حسب عوامل ياد شده ، مورد اختلاف شديدى در ميان مسلمانان قرار گرفته است ، به طورى كه برخى تا پانصد و اندى آيه دامنه آن را گسترده‌اند « 2 » و در برابر آن برخى از پژوهشگران اسلامى به طور كامل آن را نفى كرده و مورد انكار عقلى و نقلى قرار داده‌اند . « 3 »

--> ( 1 ) در اين مورد ، رجوع صحابه و همهء امت به خاندان وحى - عليهم السلام - ( على و فرزندان او ) در كتب فريقين صدها مدرك وجود دارد و در رأس همه آنها ، حديث متواتر و قطعى الصدور ثقلين است و حديث باب مدينة العلم و در مورد جدايى از اهل بيت - عليهم السلام - حديث سفينة مىباشد كه در كتب حديثى و تفسيرى عامه نيز به صورت گسترده مطرح شده است . ( 2 ) ر . ك : محمد صالح على مصطفى ، النسخ فى القرآن الكريم ، چاپ اول ، دمشق : نشر دار القلم ، ( 1409 ه . ق - 1988 م ) ص 39 ، به نقل از حجة اللّه دهلوى ، الفوز الكبير ، نوبت چاپ ندارد ، دمشق و بيروت : نشر دار قيبة . ( 1409 ه - 1989 م ) ، ص 102 . ( 3 ) چون عبد المتعال جبرى و همفكرانش و ابو مسلم اصفهانى .